Piylənmə orqanizmdə piy toxumasının sağlamlığa zərər verəcək dərəcədə artmasıdır. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı tərəfindən xəstəlik kimi tanınır. İradə problemi deyil: kökündə genlər, hormonlar, həyat tərzi, psixoloji amillər, pozulmuş yemə davranışı və bağırsaq mikrobiotası dayanır.
Bədən kütlə indeksi (BKİ) nədir?
BKİ çəkinin (kq) boyun (metr) kvadratına bölünməsi ilə hesablanır.
| BKİ | Qiymətləndirmə |
|---|---|
| 18,5-dən aşağı | Çəki azlığı |
| 18,5 – 24,9 | Normal |
| 25,0 – 29,9 | Artıq çəki |
| 30,0 və yuxarı | Piylənmə |
BKİ tək başına kifayət deyil — bel çevrəsi, piy paylanması və laborator göstəricilər də dəyərləndirilir. Hər kilolu insan metabolik xəstə deyil, lakin hər artıq çəki metabolik xəstəlik üçün riskdir.
Piylənmə hansı xəstəliklərə səbəb ola bilər?
- Tip 2 şəkərli diabet
- Kardiovaskulyar xəstəliklər, yüksək təzyiq, insult
- Xolesterin mübadiləsi pozğunluğu
- Qaraciyərin piylənməsi
- Yuxu apnesi sindromu
- Qastroezofageal reflü
- Osteoporoz və dayaq-hərəkət sistemi xəstəlikləri
- Polikistik yumurtalıq sindromu, sonsuzluq, riskli hamiləlik
- Öd daşı
- Bəzi xərçəng növləri
- Depressiya
Səbəbləri nələr ola bilər?
Endokrin səbəblər: hipotireoz, Kuşinq sindromu, insulin müqaviməti, insulinoma, hipotalamus zədələnməsi.
Digər səbəblər: genetik meyillik, qidalanma və hərəkət vərdişləri, dərman təsiri, yuxu pozğunluğu, psixoloji amillər, bağırsaq mikrobiotasının pozulması.
Hamiləlik və klimaks dövrü piylənmə üçün risk faktorlarıdır. Qadınlarda kişilərə nisbətən daha çox rast gəlinir.
Yo-yo effekti nədir?
Davamlı olaraq çəki vermə və geri alma dövrüdür. Səbəbi orqanizmin müdafiə mexanizmləridir: çəki itkisindən illər sonra belə aclıq hormonu (qrelin) yüksək, toxluq hormonu (leptin) isə aşağı qala bilir; həmçinin çəki vermiş orqanizm daha zəif metabolik sürətlə işləyir.
Bu dövr kardiovaskulyar xəstəlik, diabet və hipertoniya riskini artırır. Buna görə şok pəhrizlərdən qaçılır, çəki itkisi uzun müddətə yayılır və əzələ kütləsinin qorunması nəzərə alınır.
Çəki azlığı da problemdir
Bədən kütlə indeksinin 18,5-dən aşağı olması çəki azlığı sayılır. Səbəbləri: kəskin və ya xroniki xəstəlik, metabolizmin sürəti, irsiyyət, psixi-ruhi vəziyyət dəyişiklikləri, artmış fiziki gərginlik.
Çəki azlığı olan xəstələrdə əvvəlcə səbəb araşdırılır. Xəstəlik aşkarlanmadıqda sağlamlığı pozmayacaq şəkildə qidalanma tövsiyələri verilir.
Bazarda "kökəlmə dərmanı" adı ilə satılan hormonal preparatlar var. Bu preparatlar tibbdə yalnız həqiqi hormon çatışmazlığı olan xəstələrə, ciddi ehtiyac olduqda və böyük ehtiyatla təyin olunur. Nəzarətsiz qəbulu ağır fəsadlara yol aça bilər.
Müalicə necə qurulur?
Etioloji səbəb araşdırıldıqdan sonra üç yol var:
- Həyat tərzi dəyişiklikləri — qidalanma, fiziki aktivlik, davranış və yuxunun tənzimlənməsi
- Tibbi müalicə — göstəriş olduqda, həkim təyinatı və nəzarəti altında
- Bariatrik cərrahiyyə — ciddi göstəriş olduqda, cərrahla birgə qərar və əməliyyatdan sonrakı endokrinoloji təqiblə
Pəhrizdə əsas məqsəd alınan kalorinin azaldılmasıdır. Çox aqressiv pəhriz motivasiyanı qırır və metabolik yan təsirlərə yol aça bilir; buna görə tədricən dəyişiklik üstünlük təşkil edir.
Müalicə səthi deyil, multidissiplinar aparılmalıdır — lazım gəldikdə dietoloq, psixoloq və idman mütəxəssisi cəlb olunur.
Nə vəd edilmir
Bu səhifədə heç bir kiloqram rəqəmi, heç bir müddət və heç bir preparat adı vəd olunmur. Çəki itkisinin sürəti, üsulu və hədəfi hər xəstə üçün ayrıca müəyyən edilir. Öd kisəsi xəstəliyi, keçirilmiş pankreatit, mədə-bağırsaq problemləri və digər vəziyyətlər müalicə seçimini məhdudlaşdırır.
Bədən kütlə indeksini hesablayın
Bu saytdakı məlumat maarifləndirmə məqsədi daşıyır, fərdi diaqnoz və müalicə göstərişi deyil və həkim müayinəsini əvəz etmir. Təcili tibbi vəziyyətdə 103 nömrəsinə müraciət edin.
Tez-tez verilən suallar
Pəhriz saxlayıram, çəki getmir. Niyə?
Ən çox rast gəlinən səbəblər insulin müqaviməti, hipotireoz, dərman təsiri, yuxu pozğunluğu və həddindən artıq kalori məhdudiyyətidir. Bunlar müayinə ilə araşdırılır.
Piylənmə əməliyyatı hər kəsə uyğundurmu?
Xeyr. Bariatrik cərrahiyyənin öz göstərişləri var və qərar cərrahla birgə verilir. Əməliyyatdan sonra da endokrinoloji təqib davam edir.
Diabetim var, çəki vermək istəyirəm. Nə etməliyəm?
Əvvəlcə həkiminizə məlumat verin. Davamlı idman və pəhriz antidiabetik müalicə alan xəstədə həyati təhlükəli hipoqlikemiyaya səbəb ola bilər. Fiziki aktivliyi artırarkən dərman dozaları yenidən dəyərləndirilməlidir.